Ngày 10/6/2020, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XIV đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp (Luật này đã bổ sung 01 Điều, 04 khoản và 04 điểm; sửa đổi, bổ sung 08 Điều, 22 khoản và 09 điểm so với Luật Giám định tư pháp năm 2012, năm 2018) và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2021 (sau đây gọi tắt là Luật).
Sở Tư pháp xin giới thiệu 13 điểm mới cơ bản của Luật như sau:
Thứ nhất, để bảo đảm tính thống nhất với quy định của pháp luật tố tụng và đáp ứng nhu cầu giám định của hoạt động tố tụng, phạm vi giám định tư pháp (GĐTP) đã được sửa đổi tại khoản 1 Điều 2 của Luật theo hướng mở rộng đến cả giám định được trưng cầu, thực hiện ngay từ giai đoạn “khởi tố”, thay vì từ giai đoạn điều tra vụ án hình sự như quy định hiện hành.
Thứ hai, bổ sung quy định hồ sơ, thủ tục bổ nhiệm, miễn nhiệm gắn với việc cấp, thu hồi thẻ giám định viên tư pháp (GĐVTP): Khắc phục tình trạng bất cập, rườm rà về TTHC trong quá trình làm hồ sơ bổ nhiệm GĐVTP đối với công chức, viên chức, sĩ quan trong lực lượng vũ trang, khoản 3 Điều 8 Luật quy định: “Trường hợp người được đề nghị bổ nhiệm GĐVTP đang là công chức, viên chức, sĩ quan quân đội, sĩ quan công an nhân dân, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng thì không cần có Phiếu lý lịch tư pháp”.
Luật đã bổ sung quy định về việc cấp, thu hồi thẻ GĐVTP. Theo quy định này thì người được bổ nhiệm là giám định viên được cấp thẻ GĐVTP; người bị miễn nhiệm GĐVTP thì bị thu hồi thẻ GĐVTP. Người có thẩm quyền bổ nhiệm GĐVTP thì có thẩm quyền cấp thẻ, thu hồi thẻ GĐVTP. Việc cấp thẻ GĐVTP được thực hiện theo hướng dẫn của Bộ trưởng Bộ Tư pháp về mẫu thẻ, trình tự thủ tục cụ thể.
Luật đã bổ sung 4 trường hợp miễn nhiệm GĐVTP được quy định tại khoản 1 Điều 10, đó là: (1)nghỉ hưu hoặc thôi việc, trừ trường hợp có văn bản thể hiện nguyện vọng tiếp tục tham gia hoạt động GĐTP và cơ quan,tổ chức quản lý trực tiếp có nhu cầu sử dụng phù hợp với quy định của pháp luật; (2)chuyển đổi vị trí công tác hoặc chuyển công tác sang cơ quan, tổ chức khác mà không còn điều kiện phù hợp để tiếp tục thực hiện GĐTP; (3)theo đề nghị của GĐVTP. GĐVTP là công chức, viên chức, sĩ quan quân đội, sĩ quan công an nhân dân, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng thì phải được sự chấp thuận của cơ quan, tổ chức quản lý trực tiếp; (4)GĐVTP được bổ nhiệm để thành lập Văn phòng GĐTP nhưng sau thời hạn 01 năm, kể từ ngày được bổ nhiệm không thành lập Văn phòng hoặc sau thời hạn 01 năm, kể từ ngày có quyết định cho phép thành lập Văn phòng mà không đăng ký hoạt động.
Thứ ba, Luật đã sửa đổi khoản 2 Điều 11 Luật GĐTP cho rõ, đầy đủ hơn các trường hợp giám định viên được từ chối giám định, cụ thể là: “Từ chối giám định trong trường hợp nội dung trưng cầu, yêu cầu giám định không phù hợp với phạm vi chuyên môn hoặc không có đủ năng lực, điều kiện cần thiết cho việc thực hiện giám định; đối tượng giám định, tài liệu liên quan được cung cấp không đầy đủ hoặc không có giá trị để kết luận giám định sau khi đã đề nghị người trưng cầu, người yêu cầu giám định bổ sung, làm rõ nhưng không được đáp ứng; thời gian không đủ để thực hiện giám định; tính độc lập, khách quan của việc thực hiện giám định không được bảo đảm. Trường hợp từ chối giám định thì trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được quyết định trưng cầu hoặc yêu cầu giám định, phải thông báo bằng văn bản cho người trưng cầu, người yêu cầu giám định bằng văn bản và nêu rõ lý do”.
Thứ tư, thành lập tổ chức GĐTP công lập trong lĩnh vực kỹ thuật hình sự: Nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn hoạt động kiểm sát và để góp phần bảo đảm đáp ứng kịp thời nhu cầu giám định về âm thanh, hình ảnh từ các dữ liệu điện tử thu thập được trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử ngày càng tăng trong bối cảnh công nghệ thông tin phát triển mạnh như hiện nay, đặc biệt từ ngày 01/01/2020 các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng sẽ thực hiện ghi âm, ghi hình có âm thanh việc hỏi cung bị can trên toàn quốc, do đó, Luật bổ sung quy định“Phòng giám định kỹ thuật hình sự thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao” trong hệ thống tổ chức giám định kỹ thuật hình sự tại Điều 12 Luật GĐTP.
Thứ năm, công nhận và đăng tải danh sách người, tổ chức GĐTP theo vụ việc: Luật đã bổ sung cơ quan thuộc Chính phủ và UBND cấp tỉnh trong việc lựa chọn cá nhân, tổ chức có đủ tiêu chuẩn, điều kiện theo quy định của pháp luật (Điều 18 và Điều 19) để ra quyết định công nhận, đăng tải, rà soát, cập nhật danh sách người GĐTP theo vụ việc, tổ chức GĐTP theo vụ việc trên cổng thông tin điện tử của cơ quan mình, đồng thời gửi Bộ Tư pháp để lập danh sách chung. Bên cạnh đó, Luật cũng đã bổ sung quy định: trong trường hợp đặc biệt, theo yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thì cơ quan thuộc Chính phủ, Kiểm toán nhà nước, cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh, cơ quan trung ương đóng trên địa bàn cấp tỉnh có trách nhiệm giới thiệu cá nhân, tổ chức có đủ tiêu chuẩn, điều kiện quy định tại Điều 18 và Điều 19 của Luật này thực hiện giám định ngoài danh sách đã được công bố. Đây là quy định mới nhằm huy động các chuyên gia giỏi ở các cơ quan này tham gia hoạt động GĐTP để góp phần bảo đảm đáp ứng kịp thời, có chất lượng yêu cầu của hoạt động điều tra, truy tố, xét xử các vụ án nói chung, án tham nhũng kinh tế nói riêng.
Thứ sáu, nghĩa vụ của người trưng cầu giám định: Luật đã sửa đổi khoản 2 Điều 21 theo hướng cụ thể, chi tiết như: Xác định rõ nội dung, lĩnh vực hoặc chuyên ngành cần giám định trong vụ án, vụ việc đang giải quyết; cung cấp kịp thời, đầy đủ và chịu trách nhiệm trước pháp luật về thông tin, tài liệu, mẫu vật có liên quan đến đối tượng, nội dung cần giám định theo yêu cầu của cá nhân, tổ chức thực hiện giám định tư pháp; thực hiện hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp theo quy định của pháp luật để bảo vệ người giám định hoặc người thân thích của người giám định.
Quy định này nhằm bảo đảm thực hiện quyền của người giám định trong việc đề nghị người trưng cầu giám định hoặc cơ quan có thẩm quyền thực hiện biện pháp bảo vệ theo quy định của pháp luật khi có dấu hiệu bị đe dọa đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của bản thân hoặc người thân thích do việc thực hiện giám định, tham gia vụ án, vụ việc với tư cách là người giám định.
Thứ bảy, quyền của người giám định: Luật đã bổ sung khoản 1 Điều 23 Lụật GĐTP về quyền của người GĐTP khi thực hiện giám định, như: Đề nghị người trưng cầu giám định hoặc cơ quan có thẩm quyền thực hiện biện pháp bảo vệ theo quy định của pháp luật khi có dấu hiệu bị đe dọa đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của bản thân hoặc người thân thích do việc thực hiện giám định, tham gia vụ án, vụ việc với tư cách là người giám định; được bố trí vị trí phù hợp khi tham gia tố tụng tại phiên tòa.
Thứ tám, trưng cầu giám định: Luật bổ sung khoản 4 Điều 25 quy định việc trao đổi về nội dung trưng cầu, thời hạn giám định, thông tin, tài liệu, mẫu vật cần cho việc giám định và các vấn đề khác có liên quan (nếu có) giữa cơ quan trưng cầu với cá nhân, tổ chức dự kiến trưng cầu giám định và cơ quan có liên quan.
Bổ sung khoản 5 vào Điều 25 quy định về việc trưng cầu giám định trong trường hợp nội dung cần giám định liên quan đến nhiều lĩnh vực có quan hệ mật thiết với nhau, thuộc trách nhiệm của nhiều tổ chức phải tách riêng từng nội dung để trưng cầu tổ chức có chuyên môn phù hợp thực hiện giám định. Trường hợp việc tách riêng từng nội dung gây khó khăn cho việc thực hiện giám định thì người trưng cầu giám định phải xác định được nội dung chính cần giám định để xác định tổ chức chủ trì và tổ chức phối hợp trong việc thực hiện giám định. Trường hợp phát sinh vướng mắc trong việc trưng cầu, phối hợp thực hiện giám định, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng chủ trì, phối hợp với tổ chức được trưng cầu để giải quyết.
Thứ chín, thời hạn giám định: Thể chế hóa chỉ đạo của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng về khắc phục tình trạng vô thời hạn trong hoạt động giám định của một số vụ án, nhất là án tham nhũng, kinh tế, quy định về thời hạn giám định đã được bổ sung Điều 26a vào trong Luật. Theo đó, thời hạn GĐTP được tính từ ngày tổ chức, cá nhân được trưng cầu giám định nhận được quyết định trưng cầu giám định và kèm theo đầy đủ hồ sơ, đối tượng giám định, thông tin, tài liệu, đồ vật, mẫu vật cần thiết cho việc giám định. Trường hợp cần phải bổ sung thêm hồ sơ, tài liệu làm cơ sở cho việc giám định thì thời gian bổ sung hồ sơ, tài liệu không được tính vào thời hạn giám định. Thời hạn giám định theo quy định của Luật này chỉ áp dụng đối với trường hợp không thuộc trường hợp bắt buộc phải trưng cầu giám định được thực hiện theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự và có thời hạn tối là 03 tháng, nếu có tính chất phức tạp hoặc khối lượng công việc lớn thì thời hạn giám định tối đa là 04 tháng.
Căn cứ vào thời hạn giám định tối đa theo quy định nêu trên và tính chất chuyên môn đặc thù của lĩnh vực giám định, tới đây, các bộ, cơ quan ngang bộ quản lý chuyên môn về lĩnh vực GĐTP quy định thời hạn giám định cho từng loại việc cụ thể. Thời hạn giám định có thể được gia hạn theo quyết định của cơ quan trưng cầu giám định nhưng không quá một phần hai thời hạn giám định tối đa đối với loại việc đó.
Trường hợp có vấn đề phát sinh hoặc có cơ sở cho rằng vụ việc giám định không thể hoàn thành đúng thời hạn thì cá nhân, tổ chức thực hiện giám định phải kịp thời thông báo bằng văn bản, nêu rõ lý do cho người trưng cầu giám định biết và thời gian dự kiến hoàn thành, ra kết luận giám định.
Thứ mười, kết luận GĐTP: Luật chủ yếu sửa đổi, bổ sung khoản 2, khoản 3 Điều 32 về việc ký của người giám định và của tổ chức được trưng cầu giám định, tố chức được yêu cầu cử người giám định, cụ thể là: Bỏ yêu cầu chứng thực chữ ký của người giám định trong trường hợp được trưng cầu, yêu cầu đích danh cá nhân thực hiện giám định nhằm giảm bớt TTHC, đồng thời thống nhất, phù hợp với quy định tại khoản 2 Điều 24 về nghĩa vụ của người GĐTP; Bổ sung quy định về việc xác nhận chữ ký của tổ chức cử người giám định trong trường hợp tổ chức được yêu cầu cử người thực hiện giám định.
Các trường hợp trưng cầu tổ chức thực hiện giám định, trường hợp Hội đồng giám định quy định tại khoản 1 Điều 30 của Luật thì chữ ký được giữ nguyên quy định hiện hành theo quy định tại Điều 32 Luật GĐTP.
Thứ mười một, nhiệm vụ, quyền hạn của bộ, cơ quan ngang bộ thuộc Chính phủ: Để phù hợp tình hình mới, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong quản lý hoạt động GĐTP, Luật bổ sung nội dung, như: Ban hành quy trình giám định (trong đó căn cứ yêu cầu và tính chất đặc thù của lĩnh vực thuộc thẩm quyền quản lý quy định cụ thể về thời hạn đối với từng loại việc giám định); phân công đơn vị làm đầu mối thuộc bộ, cơ quan ngang bộ giúp bộ, cơ quan ngang bộ trong việc quản lý chung công tác GĐTP; cấp và thu hồi thẻ GĐVTP theo thẩm quyền, đăng tải, cập nhật danh sách cá nhân, tổ chức GĐTP trên cổng thông tin của bộ, ngành mình, đồng thời gửi danh sách đó cho Bộ Tư pháp; chịu trách nhiệm trước Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ về bảo đảm số lượng, chất lượng người GĐTP, tổ chức GĐTP;....
Thứ mười hai, nhiệm vụ, quyền hạn của UBND cấp tỉnh: Với tính chất là cơ quan quản lý công tác GĐTP ở địa phương, nhiệm vụ, quyền hạn của UBND cấp tỉnh cũng được bổ sung, sửa đổi ở một số nội dung như: cấp và thu hồi thẻ GĐVTP theo thẩm quyền; đăng tải, cập nhật danh sách cá nhân, tổ chức giám định tư pháp trên cổng thông tin của UBND cấp tỉnh, đồng thời gửi danh sách đó cho Bộ Tư pháp.
Thứ mười ba, trách nhiệm của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao: Luật bổ sung quy định trách nhiệm của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao trong việc bố trí vị trí của người GĐTP khi tham gia tố tụng tại phiên tòa;
Luật bổ sung quy định trách nhiệm của Viện kiểm sát nhân dân tối cao có nhiệm vụ tương tự như bộ, cơ quan ngang bộ trong việc quản lý hoạt động GĐTP cho phù hợp với quy định về việc bổ sung tổ chức GĐTP công lập, chuyên trách về giám định kỹ thuật hình sự tại Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Theo đó: Phòng giám định kỹ thuật hình sự thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao thực hiện giám định về âm thanh, hình ảnh từ các dữ liệu điện tử. Do đó,Viện kiểm sát nhân dân được bổ sung nhiệm vụ sau: “Viện kiểm sát nhân dân tối cao có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với Bộ Tư pháp trong việc thành lập, củng cố, kiện toàn tổ chức của Phòng giám định kỹ thuật hình sự thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao; đăng tải và cập nhật danh sách GĐVTP trên cổng thông tin điện tử Viện kiểm sát nhân dân tối cao, đồng thời gửi danh sách đó cho Bộ Tư pháp; kiểm tra, thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo về tổ chức, hoạt động GĐTP của Phòng giám định kỹ thuật hình sự thuộc thẩm quyền quản lý; hằng năm, đánh giá chất lượng hoạt động giám định thuộc thẩm quyền quản lý; kịp thời tôn vinh, khen thưởng cá nhân, tổ chức GĐTP thuộc thẩm quyền quản lý có thành tích xuất sắc trong hoạt động GĐTP; trước ngày 31 /12 hằng năm, tổng kết về tổ chức, hoạt động GĐTP thuộc thẩm quyền quản lý và gửi báo cáo về Bộ Tư pháp để tổng hợp báo cáo Chính phủ.”./.
Tác giả: Loan Nguyễn
